De Stoklegging van 1664

Tot 15 februari 1664 was Hoogeveen deel van de marke van Steenbergen en Ten Arlo, volgens het toenmalige Drentse recht. Dit omdat de grond nog nooit was overgedragen. Dit kon toen alleen via een stoklegging, een ceremonie voor de formele overdracht van onroerend goed. De verkoper legt de stok van de schulte op de grond, de koper neemt die op en neemt daarmee symbolisch het onroerende goed in bezit. Zonder stoklegging geen overdracht. Zonder overdracht ben je dus gewoon geen eigenaar van onroerend goed, ook al heb je al afspraken gemaakt over de koop. Hoogeveen ontstond op een veencomplex, dat van zichzelf werd samengesteld uit twee andere complexen. Bij deze een schematisch overzicht van de verschillende blokken en hun geschiedenis.  

Schermafbeelding 2013-08-09 om 12.55.53     Donkergroen: venen van Steenbergen en Ten Arlo, verhandeld vanaf 1625. Donkerblauw: Meppense Venen, binnen die van het gebied van de Compagnie van 5000 Morgen. Lichtblauw: Meppense Venen, maar dan buiten de Compagnie. Wit: niet verhandeld of overgedragen, wel binnen de Compagnie getrokken. Cijfers: de huidige dorpen. Omdat het bij de diverse blokken veen nogal eens ging om ongedeelde helften en andere ingewikkelde constructies, is dit op het kaartje niet verder uitgewerkt.

De Meppense Venen:
Blok A, 1551-1581 (= later gelijk aan B+C). 1551.
Koop en overdracht Meppense Venen, met stoklegging, volledig juridisch afgerond, geen protest van de buren binnen juridisch geldende kaders en daarvoor gestelde tijd. Grootte: 5000-6000 morgen. Verkopers: buren van Meppen, vertegenwoordigd door Hinrik Lepel en Johan Haninck. Kopers en nieuwe eigenaren: Reinolt en zijn vrouw Liesbeth van Braekel.  

Blok B, 1581-1631. 1581.
Liesbeth van Braekel verkoopt de ongedeelde helft van de Meppense Venen aan Cornelis Trumper, schulte van Diever, en zijn vrouw Claes van Millinge. Willem Wessels, pander van Drenthe, was door Burmania’s weduwe gemachtigd om namens haar de stok te leggen. Volledig juridisch afgerond, geen protest van de buren binnen juridisch geldende kaders en daarvoor gestelde tijd. Grootte gebied: maximaal 3000 morgen.

Blok Ba, 1631-1633.
De erven Trumper hebben hun bezit ondergebracht in een Compagnie, waarin diverse Hollandse participanten deelnemen. Deze Compagnie van de Meppense Venen wil het gebied vervenen vanuit de Reest. Door een proces van naarkoop en bedenkelijke procedures weet Roelof van Echten dit blok veen in 1633 aan zich te trekken. Er is geen stoklegging bekend. Procedure lijkt juridisch dus niet afgerond, vanwege het gebrek aan een overdracht. Ook bedenkelijk: deel van dit veen (B1) was al eerder doorverkocht en overgedragen dan Roelof het zelf verwierf. Grootte gebied: maximaal 3000 morgen.

Blok B1, 1633-1657.
Een gedeelte van de ongedeelde helft van de Meppense Venen, overgenomen door Roelof van Echten door een proces van naarkoop, zonder stoklegging, van de Compagnie van de Meppense Venen. Vervolgens MET stoklegging ingebracht in de venen van de Compagnie van 5000 Morgen. Hier klopt dus iets niet in de volgorde! Grootte gebied: maximaal 1500 morgen.

Blok B2, 1633-1657.
Een gedeelte van de ongedeelde helft van de Meppense Venen, overgenomen door Roelof van Echten door een proces van naarkoop, zonder stoklegging, van de Compagnie van de Meppense Venen. Dit gedeelte is daarna steeds buiten de Compagnie van 5000 Morgen gebleven. Het is eigendom gebleven van Roelof en Johan van Echten. Grootte gebied: maximaal 1500 morgen.

Blok C, 1581-1631.
Ongedeelde helft van de Meppense Venen, zoals die eigendom blijft van de erven Burmania. Laatstelijk in bezit van Ada van Burmania. Grootte: maximaal 3000 morgen.

Blok C1, 1631-1657.
Een gedeelte van de ongedeelde helft van de Meppense Venen, overgenomen door Roelof van Echten, zonder stoklegging, van Ada van Burmania. Vervolgens MET stoklegging ingebracht in de venen van de Compagnie van 5000 Morgen. Hier klopt dus al iets niet, net zo min als de verkoop aan Roelof van Echten klopte, zeiden de Burmania’s. Roelof zou de weduwe hebben misleid. De erven Burmania procederen doorlopend tegen de verkoop. Grootte gebied: maximaal 1500 morgen.

Blok C2, 1631-1657.
Het andere gedeelte van de ongedeelde helft van de Meppense Venen, overgenomen door Roelof van Echten van Ada van Burmania. Ook dus onderdeel van ettelijke processen, maar in 1631 buiten de Compagnie van 5000 Morgen gebleven. Het is eigendom gebleven van Roelof en Johan van Echten. Grootte gebied: maximaal 1500 morgen.

Blok D, 1657-1792.
De stoklegging van 1551 wordt in 1657 feitelijk ongeldig verklaard door lange procedures, waarbij de marke van Gees en Zwinderen de eigendomsrechten krijgt toegewezen van wat in 1551 door Meppen is overgedragen. Ze verkopen het alsnog aan de Van Echtens, aan Johan van Echten, en daarmee worden de venen B1 en C1 onbetwist onderdeel van het veencomplex van de Compagnie van 5000 Morgen. De gebieden B2 en C2 worden feitelijk weer samengevoegd, als deel van de bezittingen van de Van Echtens. Er is een overdracht op 15/25 augustus 1657: Johan van Echten bij stoklegging het veengebied geleverd en betaalt 300 carolus guldens. Jurrien Roelofs en Jan Coops treden hierbij op als volmachten van de marke van Gees. Ze leggen de stok, die opgenomen wordt door Coop Luytiens, schulte van Echtens-Hoogeveen en in deze volmacht van Johan van Echten. Jan Schuiringe en Johan Elvinge zijn getuige van de stoklegging, die plaats heeft voor verwalterschulte Hermannus Mauritius van Gees. Het ongedeelde gebied D, de Meppense- of Geeser Venen, maar net hoe we ze noemen willen, gaat om 2000- 3000 morgen veen ten oosten en ten zuiden van het gebied van de Compagnie van 5000 Morgen. Het oostelijke gebied horen we nooit weer over. Blijkt er niet te zijn, als de marken uit de omgeving hun grenzen trekken. Het zuidelijke gebied gaat verloren als in 1792 er een uitspraak komt van het Hof van Utrecht over de grens van Drenthe en Overijssel. Tot dan was het eigendom van en opeisbaar door de Van Echtens, maar de laatste decennia feitelijk gebruikt door boeren van Lutten en Ane.

De venen van Steenbergen en Ten Arlo:
Blok E, voor december 1625. Fragment van de marke van Steenbergen en Ten Arlo, gekocht en betaald door Roelof van Echten, voordien eigenaar van Menno van den Clooster. Geen stokleggingsbrief bekend. Door deze aankoop werd Roelof binnenbuur in de Marke, nog voor het bekende contract van december 1625. Blok F, 1625-1631. Uitgebreid stuk veen zonder ondergrond, in 1625 door Roelof van Echten geruild met de boeren van Steenbergen en Ten Arlo, met als tegenwaarde vrijdom van tienden en het recht van afvaart door een nog te graven vaart. Grootte van het gebied was samen met E maximaal 2000 morgen.

Blok G, 1630-1631.
De ondergrond onder F, gekocht door Roelof van Echten voor een geldbedrag en enkele aanvullende voorwaarden. Geen stoklegging, dus geen levering!

Blok H, 1631-1631.
Een stuk veenland, veen en ondergrond, van 33 morgen, op de oostkant van de Hoofdstraat. Gekocht in 1631. Geen stoklegging, dus geen levering. Dit is de grond waarop de kolonie Hoogeveen een begin zou vinden.  

De 5000 morgen van de Compagnie van 5000 Morgen:

Blok J, 1631-1657.
We hebben het hier over het theoretische blok van 5000 morgen, dat werd overgedragen tijdens twee stokleggingen. De 28e juli/7e augustus 1631 (28 juli oude stijl, 7 augustus 1631 huidige tijdrekening) had een stoklegging plaats op het Huis te Echten. De stok was van Arend Steenbergen, de schulte van Zuidwolde, die ambtshalve aanwezig was, met twee boeren uit Zuidwolde als getuige, Harmen ten Heuvel en Wolter Alberts. De stok werd opgenomen door Christoffel van Nijenhove, Cornelis van Dorp, Jan van der Meer en Hendrik Spiegel. Omdat ook de Meppense Venen, deel van de marke van Meppen, deels opgegaan waren in de Compagnie van de 5000 Morgen, vond een tweede stoklegging plaats in de woning van Jan Coerts Lepel, de schulte van Zweelo, in aanwezigheid van twee boeren uit Meppen, Claas Bankinge en Jan Oevinge. De beide stokleggingen bewijzen dus ook dat de 5000 morgen afkomstig zijn uit twee vencomplexen. In I zijn opgegaan de voorgaande blokken, behalve B2 en C2. Over de hele periode 1631-1657 is de juridische situatie rondom het totale veencomplex onduidelijk. Delen zijn overgedragen, terwijl ze van zichzelf nog niet waren overgedragen aan de overdrager, delen zijn nooit betaald, delen worden via juridische procedures opgeëist door derden, en er worden ook stukken veen toegevoegd die gewoon nooit gekocht of geruild zijn. Het zal je buurman maar wezen. Er zijn tevens veel conflicten tussen de Van Echtens en de andere participanten, die niet in gebruik kunnen nemen wat ze wel hebben betaald en formeel geleverd gekregen. Omdat dus de Van Echtens de zaken niet op orde hadden.

Blok Ja, 1657-1664.
Het zelfde blok als voorgaand, maar nu zijn 3000 morgen van de Meppense Venen uiteindelijk als eerste onbetwist deel van de 5000 Morgen, blokken B1 en C1.

Blok Jb, 1664-1792.
De venen van Steenbergen en Ten Arlo worden overgedragen per stoklegging op 15 februari 1664. Nu is de laatste pakweg 2000 morgen onomstreden eigendom van de Compagnie van 5000 Morgen, die het bezit in 1633 al heeft onderverdeeld onder de andere compagnieën, waaronder de Hollandsche Compagnie.

Op 15 februari 1664 werd eindelijk de stok gelegd voor alle ondergrond van de verkoop van 30 december 1630 en de 33 morgen van 28 mei 1631. Tevens werden de betalingen voldaan en verrekend. De stok werd gelegd door de buren van Steenbergen en Ten Arlo, te weten Frerick Jans en Albert ten Heuvel, en opgenomen door Ritmeester Hendrik van Echten, momber over Roelof van Echten II, en de heren participanten Nicolaas Dedel en Cornelis Sinapius. Getuigen waren Jan Starken en Theodorus Henrix. De stoklegging werd gedaan voor schulte Jan Steenbergen, zoon van schulte Lucas Steenbergen. Bij de stokleggingsbrief horen enkele contracten, waarin afspraken en voorwaarden werden vastgelegd, zonder welk de stoklegging niet plaatsgevonden zou hebben. De kolonie Hoogeveen is na de overdracht van 1664 juridisch los van de marke van Steenbergen en Ten Arlo en daarmee ook van Zuidwolde. Meer info: zie ebooks op www.dieluydenvanthoogeveene.nl

©Albert Metselaar, Hoogeveen 2013

Bent u geinteresseerd in de geschiedenis van Hollandscheveld? OP www.hollandscheveld.nl vindt u veel meer informatie.